Isı ve sıcaklık konusunda kavram yanılgıları
Günlük dilde ısı ve sıcaklık aynı şeyi anlatır. Fen dersinde ayrılırlar ve yanılgıların çoğu bu ayrımın kurulamamasından doğar.
- Fen bilimleri
- 4-8. sınıf ve 9. sınıf fizik
- 3 yanılgı
- 3 kaynak
“Isı ile sıcaklık aynı şeydir.”
Araştırma ne buldu?
Isı ve sıcaklık konusunu görmüş 1017 lise ve üniversite öğrencisine uygulanan kavram testinde 263 öğrenci (%26) ısı ve sıcaklığı aynı kavram olarak niteledi. Türkiye’de 2005-2015 arasında yapılan çalışmaları tarayan içerik analizi 121 ayrı yanılgı saptadı: 56’sında sıcaklık, 44’ünde ısı kavramı yanlış kullanılıyor, 21’inde ikisi birbirinin yerine geçiyordu. 2023-2024’te 103 ortaokul öğrencisiyle yapılan çalışma da bu yanlış kavramaların ortaokulda yaygın olduğunu buldu. [1, 2, 3]
Doğrusu ve yanılgının kaynağı
Sıcaklık bir maddenin taneciklerinin ortalama hareket enerjisinin göstergesidir ve termometreyle ölçülür. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle aktarılan enerjidir; miktarı maddenin kütlesine de bağlıdır. Yanılgıyı “hava çok ısındı”, “ısısı 38 derece” gibi günlük kullanımlar besler.
Bir çay bardağı ve bir kova, ikisi de 60 °C sıcaklıkta suyla dolu. Hangisinin sıcaklığı daha yüksektir? Hangisi soğuk bir odayı daha çok ısıtır? Açıklayın.
| Cevap | Ne gösterir? |
|---|---|
| Sıcaklıkları eşit; kova odaya daha çok ısı verir. | Sıcaklığı ve aktarılan enerjiyi ayırıyor. |
| Kovanın sıcaklığı daha yüksektir. | Madde miktarını sıcaklıkla karıştırıyor. |
| İkisi de odayı aynı kadar ısıtır. | Isıyı sıcaklıkla aynı şey sayıyor. |
Sınıfta ne yapılabilir?
Aynı sıcaklıkta farklı miktarda suyla buz eritme deneyi yaptırın: sıcaklık aynı, eriyen buz farklı. Derste “ısısı kaç derece” gibi kullanımları öğrencilerle birlikte düzeltin.
“İki sıvıyı karıştırınca sıcaklıkları toplanır.”
Araştırma ne buldu?
Aynı 1017 öğrencilik çalışmada, karıştırılan iki sıvı için bildirilen yanılgılardan biri karışımın sıcaklığının iki sıcaklığın toplamı olacağı düşüncesiydi. [1]
Doğrusu ve yanılgının kaynağı
Karışımın sıcaklığı iki sıcaklığın arasında bir değer olur; toplanan şey sıcaklık değil, alınıp verilen ısıdır. Öğrenci kütle ya da hacim gibi toplanabilen büyüklüklerdeki alışkanlığı sıcaklığa uygular.
30 °C ve 50 °C sıcaklıkta eşit miktarda su karıştırılıyor. Karışımın sıcaklığı yaklaşık kaç °C olur: 80, 50, 40, 20?
| Cevap | Ne gösterir? |
|---|---|
| 40 | Sıcaklığın iki değerin arasında dengeleneceğini biliyor. |
| 80 | Sıcaklıkları topluyor. |
| 20 | Farkı alıyor; işlemi rastgele seçiyor. |
| 50 | Sıcak olanın baskın geleceğini düşünüyor. |
Sınıfta ne yapılabilir?
Tahmin-gözlem-açıklama sırasıyla ölçtürün: önce tahmini yazsınlar, sonra termometreyle ölçsünler, farkı kendileri açıklasın.
“Su kaynamadan buharlaşmaz.”
Araştırma ne buldu?
Aynı çalışmada öğrencilerin %24’ü buharlaşmanın yalnız kaynama noktasında ya da daha yüksek sıcaklıklarda gerçekleştiğini belirtti. [1]
Doğrusu ve yanılgının kaynağı
Buharlaşma her sıcaklıkta ve sıvının yüzeyinde olur; kaynama ise belirli bir sıcaklıkta sıvının her yerinde gerçekleşir. Buharın yalnız kaynayan suda “görünmesi” bu yanılgıyı besler.
Bir tabak su 20 °C sıcaklıktaki odada üç gün bırakılıyor ve su azalıyor. Su hiç kaynamadığına göre azalan su nereye gitmiştir?
| Cevap | Ne gösterir? |
|---|---|
| Buharlaşıp havaya karışmıştır. | Buharlaşmayı kaynamadan ayırıyor. |
| Tabak suyu emmiştir / su kaybolmuştur. | Kaynama olmadan buharlaşmayı düşünemiyor. |
Sınıfta ne yapılabilir?
Çamaşırın kuruması, ıslak tahtanın kuruması gibi kaynama içermeyen örnekleri öğrencilere buldurun; kaynama ile farkını tabloya döktürün.
Kaynaklar
- [1]Aydoğan, S., Güneş, B. ve Gülçiçek, Ç. (2003). Isı ve sıcaklık konusunda kavram yanılgıları. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2). DergiPark’ta aç
- [2]Tamkavas, Ç. H., Kıray, S. A., Koçak, A. ve Koçak, N. (2016). Studies conducted on misconceptions about heat and temperature in Turkey between 2005-2015: A content analysis. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 10(2), 425-445. DergiPark’ta aç
- [3]Binici, M., Eyceyurt Türk, G. ve Tüzün, Ü. N. (2025). Ortaokul öğrencilerinin maddenin hal değişimi yanlış kavramlarının ve hal değişim grafik önermelerinin incelenmesi. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 4(1), 1-12. DergiPark’ta aç
Bu sayfa nasıl hazırlandı?
“Araştırma ne buldu?” bölümündeki oranlar ve örneklem bilgileri, adı verilen yayının kendisinden alındı. Bulgular o çalışmanın yapıldığı öğrenci grubuna aittir; başka sınıflarda oranlar farklı olabilir.
Tanılayıcı sorular ve sınıf içi öneriler Kazanımplus tarafından yazıldı; adı geçen yayınlardan alınmamıştır. Soruyu sınıfınızda kullanırken öğrencinin cevabı kadar gerekçesine de bakın.