Mevsimlerin oluşumu konusunda kavram yanılgıları
Mevsimleri açıklamak isteyen öğrencinin aklına gelen ilk fikir uzaklıktır: sobaya yaklaşınca ısınırız. Bu sezgi o kadar güçlüdür ki doğru açıklamayla yan yana yaşayabilir.
- Fen bilimleri ve coğrafya
- 4 ve 8. sınıf, 9. sınıf coğrafya
- 2 yanılgı
- 1 kaynak
“Yazın Dünya Güneş’e yaklaşır, kışın uzaklaşır.”
Araştırma ne buldu?
Bursa’da 250 sekizinci sınıf öğrencisiyle yapılan çalışmada öğrencilerin %74’ü mevsimlerin nedeninin Dünya’nın yörüngesinin elips olması olduğuna, %73,6’sı Dünya Güneş’e yaklaştıkça havaların ısındığına inandı. Aynı öğrencilerin %65,6’sı mevsimlerin nedeninin Dünya’nın dolanması ve eksen eğikliği olduğunu söyleyen ifadeye de “doğru” dedi: uzaklık fikri doğru açıklamayla birlikte duruyordu. [1]
Doğrusu ve yanılgının kaynağı
Mevsimleri eksen eğikliği yüzünden güneş ışınlarının geliş açısının ve gündüz süresinin yıl içinde değişmesi oluşturur. Dünya aslında Güneş’e en yakın konumuna ocak başında gelir; Türkiye o sırada kıştadır. Uzaklık sezgisi günlük deneyimden (ateşe yaklaşmak) ve yörüngenin çizimlerde abartılı bir elips gibi gösterilmesinden beslenir.
Türkiye’de yaz yaşanırken Avustralya’da kış yaşanır. Mevsimleri Dünya’nın Güneş’e uzaklığı oluştursaydı bu mümkün olur muydu? Açıklayın.
| Cevap | Ne gösterir? |
|---|---|
| Olmazdı; uzaklık iki yarım küre için aynıdır. Fark ışınların geliş açısındandır. | Uzaklık açıklamasının çeliştiğini görüyor. |
| Olurdu; Avustralya Güneş’e daha uzaktır. | Uzaklığı yarım küreler arasında farklı sanıyor. |
| Bilmiyorum / iki fikir de doğru olabilir. | Doğru açıklamayı ezberlemiş ama uzaklık fikriyle karşılaştırmamış. |
Sınıfta ne yapılabilir?
İki yarım kürede aynı anda farklı mevsim yaşandığını öğrencinin kendi açıklamasıyla çelişkiye sokun. El feneriyle kâğıda dik ve eğik ışık tutturup aydınlanan alanı karşılaştırtın; açı ile enerji yoğunluğunu böyle bağlayın.
“Yazın sıcak olmasının asıl nedeni gündüzlerin uzun olmasıdır.”
Araştırma ne buldu?
Aynı çalışmada öğrencilerin %28,8’i yazın havaların sıcak olmasının temel nedeninin gündüzlerin uzaması olduğunu düşündü. Öğrencilerin %25,2’si ise ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki 23°27′lik açının yıl içinde değiştiğine inandı. [1]
Doğrusu ve yanılgının kaynağı
Gündüzün uzaması ısınmaya katkı yapar ama temel neden güneş ışınlarının daha dik gelmesidir. Eksen eğikliğinin açısı yıl boyunca sabittir; değişen, Dünya yörüngede ilerledikçe ışınların bir yere geliş açısıdır.
Eksen eğikliği yıl boyunca değişir mi? Değişmiyorsa yaz ile kış arasında ne değişir?
| Cevap | Ne gösterir? |
|---|---|
| Değişmez; Dünya’nın yörüngedeki konumu ve buna bağlı olarak ışınların geliş açısı değişir. | Sabit eğiklik ile değişen geliş açısını ayırıyor. |
| Değişir; yazın eksen Güneş’e doğru eğilir. | Eksenin yönünü yıl içinde dönen bir şey sanıyor. |
Sınıfta ne yapılabilir?
Eğik bir kalemi bir lambanın etrafında, kalemin yönünü hiç değiştirmeden dolaştırın. Öğrenci aynı eğikliğin bir konumda kuzeyi, diğerinde güneyi ışığa çevirdiğini kendi gözüyle görsün.
Kaynaklar
- [1]Alkış, S. (2006). İlköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin mevsimlerin oluşumuyla ilgili fikirlerinin incelenmesi. Marmara Coğrafya Dergisi, 14. DergiPark’ta aç
Bu sayfa nasıl hazırlandı?
“Araştırma ne buldu?” bölümündeki oranlar ve örneklem bilgileri, adı verilen yayının kendisinden alındı. Bulgular o çalışmanın yapıldığı öğrenci grubuna aittir; başka sınıflarda oranlar farklı olabilir.
Tanılayıcı sorular ve sınıf içi öneriler Kazanımplus tarafından yazıldı; adı geçen yayınlardan alınmamıştır. Soruyu sınıfınızda kullanırken öğrencinin cevabı kadar gerekçesine de bakın.